Pragmatikarane sin DNA

Pragmatikerne er eit sosialliberalt parti som trur på mennesker. Vi trur at eit samfunn som tek vare på sine eigne — som gir folk gode arbeidsstader, gode skuler og moglegheita til å stifta familie — er eit samfunn som òg vert rikt, produktivt og fritt.

Vi startar ikkje med å kutte skattane og håpe at alt ordnar seg. Vi startar ikkje med å auke budsjetta og håpe at pengane treffer rett. Vi startar med å gjere ting betre — og let resultata forme resten.

Kjerneverdi:

• Menneske først, system etterpå. God politikk byrjar med å forstå korleis folk faktisk har det — på jobben, i skulen, i familien. System og struktur er verktøy, ikkje mål i seg sjølv.
• Investering i menneske er investering i bruttonasjonalprodukt (BNP). Barn som vert fødd, elevar som meistrar, tilsette som trivst — dette er ikkje kostnader. Det er grunnlaget for framtidas verdiskapinga.
• Teknologi skal løyse problem. Vi er optimistar. Teknologi kan fjerne det som sliter folk ut, gi elevar nye verktøy og gjere tenestene våre betre. Vi skal omfamna ho, ikkje frykte ho.
• Fridom gjennom ansvar — ansvar gjennom føreseielegheit. Menneske skal ha moglegheiter og fridom — men også forventningar. Eit samfunn som ikkje stiller krav, sviktar sine eigne. Men krav føreset føreseielegheit: du kan ikkje haldast ansvarleg for ein økonomi som endrar seg over natta. Tryggleik i rammene er det som gjer reelt ansvar mogleg.
• Årlighet om kva som verkar. Vi vel ikkje politikk etter ideologi, men etter kva som faktisk fungerer. Symboolpolitikk er bortkasta.
• Fellesskapet sine ressursar høyrer til fellesskapet. Naturressursar, fjorar, olje og vassekraft høyrer til alle. Private kan leie tilgang mot betaling og ansvarleg forvaltning — men eigarskapen er fellesskapets.
• Utfordra etablerte maktstrukturer. Profesjonsforeningar, monopol og særinteresser som blokkerer fornuftig samfunnsdeveloping, skal utfordrast. Fellesskapet sine interesser trumfar særinteresser.

1. Offentleg og privat — Kven gjer kva

Vi trur på ein sterk offentleg sektor som tek ansvar for det som byggjer samfunnet og sikrar borgarane. Og vi trur på eit fritt næringsliv som står på egne bein. Grensa mellom dei skal vera tydleg.

Offentleg ansvar:

• Helse. Sjukehus, fastlegar, psykisk helse, eldreomsorga. Helsetenesterne er fellesskapet sitt ansvar.
• Beredskap. Forsvar, politi, brann, sivil beredskap. Tryggleik er staten sin kjerneopppgåve.
• Utdanning. Barnehage, grunnskule, vidaregåande, universitet. Heile løpet. Gratis barnehage for alle.
• Nasjonal kultur og journalistikk. Kultur som berer nasjonal identitet og eit sterkt, uavhengig NRK.
• Infrastruktur. Vegar, jernbane, straumnett, bredbånd, fergjer — det som bind landet saman.
• Naturressursar. Olje, vassekraft, fjorar, mineralar høyrer til fellesskapet. Private kan leie tilgang.
• Breideidrett. Integrert tettare med skulen, etter inspirasjon frå USA-modellen, slik at alle barn har tilgang uavhengig av foreldras økonomi.
• Offentlege monopol. Vi har ikkje noko prinsipielt mot monopol, så lenge dei er offentleg stya og tenesteslukkar befolkninga. Der det ikkje finst eit fungerende marked, er det betre at det offentlege tek ansvaret sjølv.

Privat ansvar:

• Underhaldning. Privat ansvar — gjerne på dugnad. Det offentlege skal ikkje finansiera rein underhaldning utan kulturell eller sosial verdi.
• Toppidrett. I hovudsak privat finansiert. Det offentlege kan bidra med treningsanlegg, parker og skiløyper som òg tenesteslukkar breideidrett og folkehelse.
• Næringsliv. Bedrifter skal stå på egne bein. Støtteordningar primært gjennom universitet og frie bevillingar til forsking og tidligfase innovasjon — ikkje direkte subsidiar til enkeltbedrifter.
• Kommersiell bruk av fellesskapet sine ressursar. Oppdrett i fjordane, vindkraft, mineralutvinning — private kan driva det, men mot leige og strenge bærekraftskrav. Fjordane er ein felles ressurs som nokre få har fått utnyte. Det skal kosta, og det skal forvaltast.

2. NRK og demokratisk debatt — Substans framfor sirkus

Vi vil ha eit sterkt NRK med uavhengige journalistar som har mandat og ressursar til å etterga makt. NRK skal ikkje jaga klikk eller overskrifter på kostnad av substans. Satire og samfunnsutfordrande innhald er bra. Lett underhaldning som basistilbod er greitt — men NRK skal halda seg for godt til å gjeta one-linarar frå politikarar.

Politikarar skal haldast ansvarlege for heilskaplege syn. Politikarar som berre repeterer tre punkt dei er opptekne av — likt på alle spørsmål — skal utfordrast, ikkje siterast. NRK skal erstatta noko av kommentarkulturan med analysar basert på kunnskapen. Politikk er ikkje ein bokskamp som skal kommenterast — det er premissa for korleis samfunnet byggjet.

Pressestøtte med forventningar. Norsk presse mottek betydeleg offentleg støtte — og det er rett. Eit demokrati treng uavhengige medium som ettergår makt, avdekkjer kritikkverdige tilhøve og gjev folk grunnlag for å ta informerte val. Men støtta kan ikkje vera betingelseslaus. Medium som mottek pressestøtte, skal levera journalistikk med substans — ikkje klikkhorer forkledde som nyheiter. Vi ønskjer ikkje å instruera redaksjonane — det ville undergrava heile poenget. Men rammene for pressestøtta skal utformast slik at dei fremjar kvalitetsjournalistikk, undersøkjande arbeid og mangfald. Vi vil utvikla nye kriterium for pressestøtte i dialog med Norsk Journalistlag, Norsk Redaktørforeining og andre relevante aktørar — ikkje for å styra innhaldet, men for å sikra at fellesskapet sine pengar bidreg til journalistikk folk faktisk er tente med.

Den fjerde statsmakta skal fungera. Vi har ingen illusjonar om å kontrollera media — og vi ønskjer det ikkje. Men vi forventar at journalistar gjer jobben sin: stiller vanskelege spørsmål, går i djupna, og ikkje lèt seg bruka som mikrofonstativ for politikarar og presseavdelingar. Det er ikkje staten si oppgåve å sikra dette — men det er vår oppgåve å sørgja for at rammene ikkje motarbeider det. Når media sin forretningsmodell er avhengig av klikk og overskrifter, vert det vanskeleg å driva gravejournalistikk. Pressestøtta skal motverka dette presset — ikkje forsterka det.

Kultur som fellesgode. Nasjonale kulturinstitusjonar — Den Norske Opera & Ballett, Nationaltheatret, Nasjonalmuseet og tilsvarande — skal framleis motta grunnstøtte. Dei er berarar av nasjonal identitet og kunstnarleg kvalitet som ikkje kan overleva på marknaden åleine. Billettar skal delvis subsidierast slik at kultur er tilgjengeleg for alle, ikkje berre dei med høgast inntekt. Det same gjeld regionalt: lokale teatergrupper, museum, musikkfestivalar og kulturhus i distrikta skal ha tilgang til offentleg støtte. Samfunnshuset er den naturlege arenaen for mykje av dette — lokale konsertar, utstillingar, teaterframsyningar og kulturarrangement som bind lokalsamfunn saman. Kultur er ikkje pynt på toppen av samfunnet — det er ein del av limet som held det saman.

3. Skule — Struktur, mestring og kompetanse

Norsk skule har eit ulaust potensial. For mange elevar — spesielt gutar — fell frå, mistar motivasjonen eller kjem ut utan grunnleggjande ferdigheiter. Vi vil ha ei skule som hentar det beste ut av alle.

Struktur og klasseromsleiarskap. Ein god skule har tydlege rammar. Elevar treng føreseielighet, ro og ein lærar som leidar klasserommet. Utan dette fungerer ingenting anna.

Basisferdigheiter først. Lesing, skriving, rekning og munnleg framstilling er fundamentet alt anna byggjet på. Desse må sitja.

Kompetente faglærarar. Eit matematikklærar skal vera flink i matematikk. Vi vil krevja real fagkompetanse i dei faga ein underviser i.

Fleire vegar til læring. Elevar lærer ulikt — nokre gjennom teori, andre gjennom praksis, samarbeid eller visuell læring. Lærarar må ha kompetansen og friheten til å tilpassa undervisninga.

AI og moderne verktøy. Elevar skal bruka alle tilgjengelege verktøy for å byggja kompetanse, inkludert kunstig intelligens. Skulen skal forbereina for framtida, ikkje konservera fortida.

Tidleg språksatsing. Sterkare fokus på språk tidleg i skuleløpet, slik at elevar kan ta i bruk engelskspråklege læremiddel tidlegare. Norsk skule skal ikkje begrensa seg til norske kilder — verden er klasseromet.

Mestring som drivkraft. Skulen skal byggja opp, ikkje bryta ned. Vi erkjenner at gutar hengar etter, og at ei breid mestringssatsing — med praktisk læring, variasjon og tydlege forventningar — er vegen å gå. Yrkesfag og praktiske fag skal ha real likestilling med studieførebuande løp.

Yrkesfag for framtidas behov. Noreg manglar alleredie nesten 34 000 tilsette med yrkesfagleg kompetanse (NHO, 2024). SSBs og NAVs framskrivingar viser vedhaldande underskot på arbeidskraft med yrkesfagleg utdanning frå 2026, særleg innan elektro, bygg og helsefag (NAV, 2025; SSB, 2026). I 2040 ventes ein underdekning på 30 000 sjukepleiar og 24 000 helsefagarbeidarar (HK-dir, 2024). Samstundes vokser behova for elektrikarar, teknikarar og fagfolk som kan installera og vedlikehald grøn teknologi — varmepumper, solceller, ladeinfrastruktur og industrirobotar. Yrkesfaga må dimensjonerast etter kva samfunnet faktisk treng, ikkje etter kva som tilfeldigvis finst av tilbod. Vi vil at staten aktivt styr dimensjoneringa av yrkesfagplassar mot dei største behova — helse, elektro, bygg og teknisk vedlikehald — og at lærlingetilskuddet gjenspeglar dette. Yrke som forsvinn til automatisering, skal fasast ut frå utdanningstilbodet. Yrke som veks, skal ha kapasitet, kvalitet og prestisjse.

Idrett i skulen. Breideidrett skal integrerast tettare med utdanning — inspirert av USA-modellen. Idrett i skulen gir alle barn tilgang uavhengig av foreldras økonomi, byggjer meistringskjensle og tek vekk kostnadspresset som i dag fell på familiane.

4. Studiefinansiering — Livsfasestøtte, ikkje gjeld

NAV gir deg foreldrepengar medan du tek vare på eit nyføddt barn. Sjukepengar medan du vert frisk. Dagpengar medan du finn ny jobb. Pensjon etter eit liv med bidrag. Alt er livsfasestøtte — samfunnet investerer i deg gjennom ei fase der du ikkje kan forsørga deg sjølv, fordi det treng deg i neste fase.

Studiar er akkurat det same. Samfunnet treng kompetansen din, og støttar deg medan du byggjer ho. At dette i dag ligg i Lånekassen — og kallast «lån» — sendar det motsette signalet: at utdanning er din private investering. Det hengar ikkje saman med eit parti som seier at investering i menneske er investering i BNP.

Studiestøtte som livsfasestøtte gjennom NAV.

Vi vil flytta studiefinansieringa frå Lånekassen til NAV og gjera ho til det ho eigentleg er: ein livsfasestøtte på linje med foreldrepengar og sjukepengar. NAV vert eit livsfasebyrå — ikkje eit trygdebyrå — som følgjer menneske gjennom alle fasar der samfunnet investerer i dei. NAV skal ha ein naturleg plass i samfunnshuset, tilgjengeleg der folk lever og jobbar.

Basis og bonus.

Studentar får ein basisstøtte som dekk leveomkostnadar — eit minimum som samfunnet gir fordi det treng kompetansen. I dag er studiestøtten ca. 167 000 kr/år, der inntil 40 prosent kan gjerast om til stipend ved fullført grad (Lånekassen, 2025). Vi snur logikken: basisstøtten er stipend. I tillegg innfører vi ein progresjonspremie — ei ekstra utbetaling for kvar studiepong gjennomførd i høve til studieprogrammet. Det erstattaer dagens omgjøringmekanisme med noko enklare og meir motiverande: du får ein bonus kvar gong du leverer, ikkje eit lån som kanskje vert stipend tre år fram i tid.

Kvifor dette løner seg.

Gjennomsnittleg studiegjeld ved endt utdanning er ca. 440 000 kr (Lånekassen, 2022). Med den gjelda tek mange den trygge jobben for å betjena lånet — ikkje gründarrisikoem, ikkje den interessante jobben på eit lite stade, ikkje det tidlege barnet. Gjeld ved studiestarten rammar dessutan skjevt: ungdom frå lågare sosioøkonomiske grupper vert rekruttert i mindre grad til høgare utdanning (SSBs utdanningsstatistikk) . Å fjerna gjeldbarrieren er både eit fridomsspørsmål og eit likskapsspørsmål. Danmark har vist vegen med SU-ordninga — ca. 7 000 DKK/månad som rent stipend (UFM, 2024).

Misbruk vert forhindra gjennom design, ikkje kontroll.

Basisstøtten er nok til å leva av, men ikkje meir. Det ekstra — progresjonspremien — får du berre ved å levera studiepong. Studentar som ikkje gjennomfører innan normert tid pluss eitt år, mistar retten til basisstøtte. Systemet belønnar dei som leverer, ikkje dei som brukar studietida utan resultat. Og fordi det er NAV som administrerer, er overgangen til arbeidsliv, foreldrepermisjon eller eventuelt trygd saumløs — alt i eitt system.

Kva det kostar.

Å gjera basisstøtten til stipend og leggja til progresjonspremie kostar anslagsvis 8–10 milliardar kroner ekstra per år. Det er under 4 prosent av kva sjukepengar, AAP og uføretrygd kostar (271 mrd. kr; Finansdepartementet, 2025). Kostnadestimatet må utredast nærmere — det avheng av basisnivå, premiesatsar og fullføringsgrad.

Yrkesfag og fagbrev likehandlast.

Ein elektrikar eller helsefagarbeidar i utdanning investerer like mykje tid som ein universitetsstudent, og samfunnet treng dei minst like mykje. Livsfasestøtten gjeld alle utdanningsretningar — òg yrkesfag, fagbrev og læretid. Progresjonspremien tilpassast: for lærlingär kan ho knytest til gjennomførde modular og bestått fagprøve.

5. Familie — Gjera det mogleg og attraktivt å få barn

Noreg har både fødestals og barnehageproblemer. Unge venter lenger med å få barn, fordi det er dyrt og krevande. Barnehageplassar er dyre og manglar. Foreldrar må velja mellom karriere og barn — og mange vel karriere. Det er dårleg økonomisk og dårleg for barneveksten.

Gratis barnehage for alle frå 1 år.

Barnehage er ikkje barnepassing — det er utdanning, sosial samspel og tidleg intervensjon. Vi vil gjera barnehagen gratis for alle barn frå 1 år, finansiert av staten. Dagens foreldrebetaling (ca. 280 milliardar årleg, med toppsatsar på 300 000 kr/år per barn) blir offentleg investering i stedet. Det gir gjennomsnittlege familiar 2–3 tusen kroner ekstra i månaden, og det fjerner ein stor barriere for at folk får barn.

Studiebarn-pakke.

For unge som vil ha barn medan dei studerer, eller under gründarfasen: full studiestøtte som mor eller far, pluss barnehageplass. Eit barn skal ikkje stopa deg frå å fullføra utdanninga di eller starta bedrifta di.

Foreldrepermisjon som val, ikkje tvang.

Dagens foreldrepermisjon er rigid: du må ta den innan eit visst tidsrom eller mista ho. Vi vil gjera ho meir fleksibel. Forelder skal kunne fordela foreldrepengan over fleire år — både for å passa barn og for å ta vare på seg sjølv i første år som forelder. Månader kan «spaarast» til seinare, ved oppstarten av skule eller andre kritiske fasar.

Full dekning av barneomsorga.

Alle barn skal kunna få barneomsorga når det trengst — ikkje berre innan barnehagealder. Skulefritid, sommar og høgstad skal vera dekka, med inntektsstøtte til familiar som treng det.

6. Arbeidsliv — Arbeidsglede er den beste effektiviseringa

Noreg brukar nesten 75 mrd. kr på sjukepengar, 56 mrd. kr på arbeidsavklaringspengar (AAP) og over 140 mrd. kr på uføretrygd — til saman 271 milliardar kroner kvart einaste år (Finansdepartementet, 2025). Kommunal sektor har 8,1 % legemeldt sjukefråvær, mot 5,8 % nasjonalt (KS, 2024). Årsakene er samansette — yrkestype, kjønn og alder forklarer mykje av skilnaden (PROBA/KS). Men arbeidsforholda er den faktoren vi faktisk kan forbetre: éin av tre sjukemelde oppgjev jobben som årsak (STAMI, 2024), og sjølv ei lita forbetring sparer milliardar.

NAV sine eigne analysar viser ein trakt: 70 prosent av nye AAP-mottakarar kjem frå sjukefråvær, og 80 prosent av nye uføretrygda kjem frå AAP (NAV, 2025). Kvart langvarig sjukefråvær som ikkje vert løyst tidleg, har statistisk sannsyn for å verte permanent. Det gjer førebygging på arbeidsplassen til den viktigaste investeringa — ikkje berre for trivsel, men for heile trygdesystemet si berekraft.

Effektivitet tyder ikkje å springe fortare. Når vi snakkar om effektivisering, meiner vi ikkje at folk skal pressast hardare. Vi meiner at arbeidsplassane skal fungere betre — gjennom arbeidsglede, overkomelege oppgåver og gode leiarar.

Måle reell effektivitet. Ei teneste med lågt budsjett men høgt sjukefråvær er ikkje billeg — ho er dårleg driven. Offentleg sektor skal måle effektivitet inkludert sjukefråvær i kostnadsrekninga. Det endrar heile bildet.

Byrje med dei tilsette. Vegen til lågare kostnader startar med å ta betre vare på dei tilsette. Rollekonflikt, emosjonelle krav og lite støttande leiing forklarer åleine 15 % av langtidsfråværet (STAMI). Tilsette som opplever kontroll over eige arbeid og støtte frå leiar har lågare fråvær. God leiing er den mest kostnadseffektive intervensjonen — også for tilsette med helseutfordringar som ikkje er arbeidsrelaterte.

Skilje fagleiing og menneskeleiing. Å vere best i faget tyder ikkje at du er best til å leie menneske. Det er to ulike kompetansar. Fagleiing krev fagleg tyngde — den beste kirurgen skal leie det kirurgiske arbeidet, den beste ingeniøren skal leie det tekniske. Men å leie menneske, økonomi og drift krev andre evner: empati, kommunikasjon, evne til å byggje lag og handtere konfliktar. Forsvaret har forstått dette lenge — dei skil mellom fagkommando og personellansvar, og trenar leiing som eit eige fag. Toppidretten veit det same: den beste spelaren vert sjeldan den beste trenaren. Begge rollene skal ha status og respekt — det skal ikkje vere meir prestisje i den eine enn den andre.

Det største løftet på kort sikt: offentlege leiarar. Massiv satsing på utvikling og omskolering av leiarar i offentleg sektor. God leiing er den raskaste vegen til betre arbeidsmiljø, lågare sjukefråvær og høgare effektivitet — ein studie av 53 157 danske arbeidstakarar fann at lågast leiingskvalitet gav 61 % høgare risiko for langtidsfråvær (Eriksen et al., 2020), og i danske sjukehus gav høg leiingskvalitet 27 % lågare risiko (Clausen et al., 2022). Leiarar skal ha kompetanse i arbeidsmiljø og trivsel, og dei skal målast på det — ikkje berre på budsjett og produksjon. Vi vil ta lærdom frå Forsvaret: oppdragsbasert leiing der du gjev målet og rammene, men stolar på at folk finn vegen. Og læringskultur etter oppdrag — der alle snakkar ope om kva som fungerte og ikkje, uavhengig av posisjon.

Førebygging over reparasjon. Kvar krone investert i førebygging sparer mange kroner i sjukepengar. Vi vil flytte ressursar frå reparasjon til førebygging.

Skåne sliterne. Dei tyngste yrka skal avlastast — gjennom teknologi (sjå punkt 8), betre bemanning, rotasjonsordningar og fleksibilitet. Ingen skal bli utsliten av jobben sin. Prinsippet er at vi ikkje skal ha sliterne — men vi erkjenner at dei finst i dag, og vi skal ta vare på dei medan vi jobbar for å fjerne grunnlaget.

Forstå livsfasane. Menneske endrar seg gjennom livet — vi har ulike kapasitetar, styrkar og behov i ulike fasar. Ein 25-åring og ein 58-åring er ikkje like, og det er ein styrke. Arbeidsplassar må bli betre til å forstå dette og utnytte det folk faktisk er gode på i den livsfasen dei er i — ikkje presse alle inn i same mal. Unge kan ha intensitet og tempo, eldre kan ha erfaring og oversikt. Riktig oppgåve til riktig fase gjev betre arbeidsliv for alle og færre som slitast ut.

Fast tilsetjing er normalen. Hundre prosent stilling med fast tilsetjing er utgangspunktet i norsk arbeidsliv — og skal vere det vidare. Deltid og mellombelse stillingar har sin plass, men berre for dei som sjølve ønskjer det: studentar med bijobb, pensjonistar med ekstrajobbar, foreldre i ein fase der familien treng det, eller folk som kombinerer arbeid med anna aktivitet. Alle som ønskjer å jobbe hundre prosent og ikkje mottek anna stønad, skal ha reell moglegheit til det. Ufrivilleg deltid og mellombelse kontraktar brukt som permanent bemanningsløysing er eit teikn på at noko er gale med arbeidsplassen — ikkje med den tilsette. Offentleg sektor skal gå føre: kommunar og helseføretak som systematisk brukar deltidsstillingar i staden for heile stillingar, skal utfordrast på det.

Reutdanning (40–60) — samfunnet si andre store investering. Første gong samfunnet investerer tungt i individet er gjennom utdanning i 20-åra. Vi vil innføre ei andre stor investering — tilgjengeleg frå 40 til 60: reutdanning. Eit strukturert program på 6–12 månader som gjev deg pedagogikk, rettleiarkompetanse eller leiing oppå den erfaringa du allereie har. Føremålet er å flytte folk frå roller kroppen eller bransjen ikkje lenger toler, til roller der erfaringa deira er uvurderleg. Elektrikaren med 30 års praksis vert yrkesfaglærar — skulane ropar etter folk med verkeleg erfaring. Barnehagelæraren som kjenner slitasjen etter 20 år på avdeling vert rettleiar for nyutdanna — det manglar nesten 3 000 pedagogårsverk i norske barnehagar (Barnehagemonitor, 2025). IT-utviklaren som ikkje heng med i tempo lenger lærer å undervise — AI-kompetanse trengst overalt. Politibetjenten som ikkje toler nattevakter lenger vert instruktør på Politihøgskulen — dei beste lærarane er dei som har stått i det sjølv. Reutdanning finansierast som livsfasestøtte gjennom NAV, same modell som studiefinansiering: basisstipend pluss progresjonspremie. Programmet kostar om lag 200 000 kr per person, men alternativet — sjukmelding, tidlegpensjon, uførheit — kostar millionar. Reutdanning løyser tre problem samstundes: ho gjev seniorar ein verdig og meiningsfull avslutning på yrkeslivet, ho løyser mangelen på lærarar og rettleiarar med praktisk erfaring, og ho reduserer sjukefråvær og tidlegpensjonering. Målet er at reutdanning ved 55 vert like naturleg som fyrstegongsteneste ved 19.

Reutdanning er tilgjengeleg frå 40, ikkje berre ved 55. Ein barnehagelærar som kjenner slitasjen etter 15 år på avdeling skal ikkje vente til ho er 55 for å få moglegheita. Ein butikkmedarbeidar som ser automatiseringa kome ved 43 skal ha same rett. Jo tidlegare folk reutdannast, jo fleire gode yrkesår får samfunnet tilbake.

Konkrete døme på reutdanningsvegar. Ein elektrikar med 30 års erfaring tek 6–12 månader pedagogikk og vert yrkesfaglærar i elektro — skulane manglar folk med reell bransjeerfaring. Ein barnehagelærar som kjenner kroppen etter 20 år på golvet tek rettleiarprogrammet og vert mentor for nyutdanna — det manglar nesten 3 000 pedagogårsverk i norske barnehagar. Ein politibetjent som ikkje toler nattevakter lenger vert instruktør på Politihøgskulen. Ein tømrar med meisterbrev tek fagskulen i byggeleiing og vert kvalitetsleiar. Felles for alle: dei har kompetanse samfunnet treng, men i ei rolle kroppen eller bransjen ikkje lenger toler. Reutdanninga byggjer bru — ho kastar ikkje erfaringa.

Opne spørsmål: Kva yrke bør prioriterast først? Skal reutdanning vere ein rett eller eit tilbod? Korleis sikre kvaliteten i dei korte programma? Kan reutdanning kombinerast med gradvis nedtrapping i opprinneleg yrke?

7. Trygd og inkludering — NAV som livsfasebyrå

NAV skal ikkje vera ein trygdebyrå som administrerer sykdom, uføre og arbeidsløyse. Det skal vera ein livsfasebyrå som følgjer menneske gjennom alle overgangane i livet — fra studiar til foreldrepermisjon til omskolering til pensjon. Målet er ikkje å gje pengar; målet er å få mennesker attende i arbeid eller til vesentleg aktivitet.

Ein saumløs over­gang mellom fasar.

I dag må du ha ein foreldrepermisjon, så søkja om barnehageplass, så søkja om SSB-bidrag — tre ulike system, tre søknadsfrist. NAV skal vera det same kontoretet og den same systemet for alle livsfasane. Du er «inne i NAV», og systemet følgjer deg gjennom alle fasane.

Omskolering som rett, ikkje gunst.

Arbeidsløyse og stagnerte arbeidarar skal ha rett til omskolering med løn medan dei lærer — på linje med foreldrepengar og sjukepengar. Både kort (3–6 månader) og lang (1–2 år) omskolering skal vera tillgjengelegt, avhengig av arbeidsmarknadsbe­hov.

Reutdanning ved 40, ikkje 55.

Ein elektriker med 25 år erfaring kan bli ein utanordentleg faglærar eller yrkesleiaar. I dag ventar vi til han er 55 — altso i 15 år — før vi tilbyr omskole­ring. Då er han utslitt, og han har berre 10 år att før pensjon. Vi vil opna for reutdanning alleredie ved 40, slik at ein kan få ei heilt ny karriere i 25–30 år. Det løyser lærarmangelen, det gir verdighet i arbeidet, og det gir lågare sjukefråvær.

Konkrete døme på reutdanningsvegar. Ein elektrikar med 30 års erfaring tek 6–12 månader pedagogikk og vert yrkesfaglærar i elektro — skulane manglar folk med reell bransjeerfaring. Ein barnehagelærar som kjenner slitasjen etter 20 år på avdeling tek rettleiarprogrammet og vert mentor for nyutdanna — det manglar nesten 3 000 pedagogårsverk i norske barnehagar. Ein politibetjent som ikkje toler nattevakter lenger vert instruktør på Politihøgskulen. Ein tømrar med meisterbrev tek fagskulen i byggeleiing og vert kvalitetsleiar. Felles for alle: dei har kompetanse samfunnet treng, men i ei rolle kroppen eller bransjen ikkje lenger toler. Reutdanninga byggjer bru — ho kastar ikkje erfaringa.

AAP og «skipper­tak-modellen».

Arbeidsavklaringspengane (AAP) er for folk som er sjuke eller skadd og ikkje kan jobba fulltid. I dag må du velja mellom å prøva å jobba (og mista pengar) eller å sitja heime og motta fulle AAP. Vi vil testad ein «skippir­tak-modellen»: du kan jobba inntil 50 prosent og få 50 prosent AAP utan avkorting, slik at du steg gradvis attende til arbeidet utan å mista økonomien. Dette må utreiast nærmere i samband med trygdesystemet sitt heilskaplege reform.

Ufør i utlandet.

Norske borgare som er ufør og bur i utlandet skal ha rett til norsk uføretrygd. NAV skal kunna følgja dei på avstand, og avtalar med andre land skal sikra at ordninga ikkje vert brukt til eksport av uføre eller til å snike systemet.

8. Teknologi — Fjerne det som sliter ut sliterne

Mange av dei mest belastande jobbane i helse, omsorg og industri kan avlastast med teknologi. I dag går mesteparten av digitaliseringsbudsjettet til administrasjon. Vi vil snu det.

Automatisering av det tunge. Massiv satsing på robotikk og teknologi som avlastar tunge løft, repetitive oppgåver og belastande arbeid. Fokus på helse, omsorg og industri — der behovet er størst.

Teknologi i førstelinja. Digitaliseringsinvesteringar skal treffe der folk faktisk jobbar — ikkje berre i kontorlandskap og administrasjon. Sjukepleiarar, reinhaldarar, bygningsarbeidarar og omsorgsarbeidarar skal merke skilnaden.

Systematisk gjennomgang. Vi vil kartleggje dei mest belastande arbeidsoppgåvene i offentleg sektor og investere målretta i teknologiske løysingar for kvar av dei.

Omstilling med tryggleik. Tilsette som vert rørte av automatisering, skal få kompetanseheving og nye moglegheiter. Teknologien skal frigjere folk til betre oppgåver, ikkje gjere dei overflødige.

Noreg som teknologileiar. Byggje norsk kompetanse og industri innan helseteknologi og arbeidsavlastande robotikk. Det er etterspurnad etter dette over heile verda — her ligg det eksportpotensial.

9. Helse — Offentleg ryggrad, byrje med dei tilsette

Helsetenestene skal vere offentlege og tilgjengelege for alle. Men det er vanskeleg å forstå at dagens organisering er optimal. Frå media og frå tilsette sjølve ser det ut som rovdrift på individ og leiing som ikkje fungerer. Vi vil ta helsevesenet på alvor — som arbeidsplass, ikkje berre som tenesteleverandør.

Arbeidsmiljølova gjeld også i helsevesenet. Lovverket for arbeidsliv skal fungere for alle — også helsesektoren. Kviletid mellom vakter, forsvarleg arbeidsmengd og retten til eit berekraftig arbeidsliv er ikkje noko ein kan sjå bort frå fordi det er «slik det alltid har vore». Ved akutte hendingar kan det vere naudsynt å avvike, men det skal vere unntak — ikkje normaltilstanden.

Leiing er eit eige fag — særleg her. Skiljet mellom fagleiing og menneskeleiing (sjå punkt 6) er kanskje mest akutt i helsevesenet. At du er ein dyktig kirurg tyder at du kan leie kirurgisk arbeid — men det tyder ikkje at du er god til å leie økonomi eller menneske. Helsevesenet har ein kultur der prestisje følgjer faget, og leiing vert sett som noko du «får» på toppen av fagleg karriere. Det må snuast. Profesjonell leiing med kompetanse på arbeidsmiljø, personalleiing og drift skal ha like mykje respekt som fagleg leiing. Begge er naudsynte — men dei krev ulike menneske med ulike evner.

Offentleg helseteneste som fungerer. Det offentlege er ryggraden. Hovudfokus skal vere på å byggje gode offentlege tilbod som folk har tillit til og som leverer kvalitet.

Skilje offentleg og privat for legar. Det gjev ikkje meining at dei same legane jobbar i begge systema. Private helsetenester er greitt, men ikkje på kostnad av det offentlege tilbodet. Vi treng eit tydeleg skilje.

Utfordre særorganisasjonane. Organisasjonar som Legeforeningen og andre profesjonsforeiningar har i for stor grad fått definere rammene for helsevesenet — til fordel for eigne medlemmers kortsiktige interesser, og på kostnad av samfunnet sitt behov. Vi vil utfordre desse maktstrukturane der dei held tilbake naudsynt samfunnsutvikling. Profesjonsinteresser skal ikkje trumpe pasientane og samfunnet sine interesser.

Byrje med dei tilsette. Helsetilsette slitast ut. Forsking frå danske sjukehus stadfestar at høg leiingskvalitet gjev 27 % lågare risiko for langtidsfråvær blant sjukehustilsette (Clausen et al., 2022). Tiltak som gjev betre arbeidsforhold, lågare sjukefråvær og berekraftige karrierar er førsteprioritet. Du kan ikkje gje god omsorg viss du sjølv er utsliten.

Reelle effektivitetsmål. Effektivitet i helsevesenet skal målast i totalkostnader — inkludert sjukefråvær. Ei avdeling med lågt budsjett og høgt sjukefråvær driv ikkje effektivt.

Førebygging og folkehelse. Flytte ressursar frå behandling til førebygging. Det er billegare og betre å halde folk friske enn å reparere dei etterpå.

Styring som verkar. Helseføretaksmodellen har gjort det mogleg for politikarane å love prioritering av psykisk helse i 25 år — medan føretaksstyra kuttar. Sengeplassar i psykiatrien er meir enn halverte sidan modellen vart innførd, og Riksrevisjonen har dokumentert «kritikkverdige og alvorlege manglar». Systemet løner «lønsame» inngrep og straffar langsiktig psykisk helsevern. Anten må styringsmodellen endrast slik at politiske prioriteringar faktisk vert følgde opp — med øyremerking, forpliktande krav og konsekvensar ved brot — eller så må vi vere ærlege på at prioriteringa er ein illusjon.

Psykisk helse — førebygg, ikkje berre behandle. 8,5 millionar arbeidsdagar gjekk tapt til psykiske lidingar i 2025 — 26 prosent av alt sjukefråvær (NAV, 2026). Blant 20-åringar er delen 30 prosent. Auken har vore 45 prosent på fem år. Styrkt behandlingskapasitet er naudsynt, men ikkje tilstrekkeleg. Ein stor del av dei psykiske plagene som fører til sjukefråvær oppstår på eller vert forsterka av arbeidsplassen — det vert ikkje løyst av ein psykolog etter 55 dagars ventetid. Førebygging gjennom betre arbeidsmiljø (sjå punkt 6) er like viktig som behandling. For unge som ikkje er i arbeidslivet endå, handlar det om å byggje tilhøyrsle og meistring — gjennom skulen, Samfunnshuset og lågterskeltilbod som finst der folk er.

Rus — hjelpe, ikkje straffe. Rusavhengige er sjuke menneske som treng behandling og eit verdig liv — ikkje straff. Vi er opne for å avkriminalisere og regulert legalisere rusmiddel som er på nivå med alkohol i skadelegheit. Det gjev ingen meining å forby det store delar av samfunnet synest er greitt — då vert det viktigaste å fjerne kriminaliteten rundt sal og distribusjon, og hjelpe folk til å leve gode liv. Behandling skal baserast på det som verkar og gjev livskvalitet. LAR og andre substitusjonsordningar skal støttast og utviklast. Kan nokon helbredast, er det fint — men livskvalitet er viktigare enn ideal om rusfridom.

10. Energi og klima — Teknologioptimisme, ikkje klimapanikkk

Noreg må bli klimanøytral — ikkje fordi me er redd klima, men fordi det er smart, lønsamt og gjev oss leiing innan grøn teknologi. Me skal ikkje gjera det medan me held fram med å selja olje til andre land.

Fase ut oljen — og investera i grøn teknologi.

Olje og gass skal fase ut gradvis, men målet er klart: slutt på ny leting etter fossil brennstoff innan 2030. Oljepengane skal investeras i grøn teknologi, vindkraft, batteriteknologi og carbon capture — teknologiar som Noreg kan vera verdsklasse på.

Varmepumper, ikkje forbod mot olje.

Me skal gjera varmepumper billegare gjennom skattefrådreg, ikkje forby oljeovnar. Teknologi og insentiv virkar betre enn forbod.

Samla kraft frå vind, sol og vatn.

Noreg har verdas beste forhald for fornybar energi. Vindkraft på land og til sjøs, solceller og kraftsamlingspolicy skal gjera oss til ei eksportør av grøn energi til Europa.

El-bilar — og ladeinfrastruktur.

Noreg skal vera verdsklasse på el-bil og ladeinfrastruktur. Alle må ha tilgang til lading heimanfrå eller på arbeid, ikkje berre dei som bur i byer.

Atomar kraft som gjenfødelse energi.

Små modulære reaktorar (SMR-ar) kan gje stabil, CO2-fri energi. Me skal ikkje blokkera dette alternativet basert på ideologi — me skal evaluera det basert på ressursar, sikkerheit og miljøpåverknad.

11. Landbruk og mat — Ein meir balansert modell

Noreg må kunne feda seg sjølv, og bønder må kunna leva av det dei gjer. I dag er bondearkspopulasjonen på veg ned, og me er avhengig av import for å feda befolkninga. Samtidig er kornprisane kunstig høge for å beschyte norske bønder, som gjer maten dyrkare for alle.

Vekk frå kornkvotar og prisstøtte.

Me skal phase out kornkvotar og prisstøtte som gjer norsk mat kunstig dyrkare. I stedet skal bønder få direkte inntektsstøtte knytt til bærekraft, dyrevelferd og landskapsvern — ikkje til produksjonsmengde.

Økologisk og regenerativt jordbruk.

Bondemaktene skal premieras for å bevare jorda, auke biodiversitet og redusera gjødslet bruk. Organisk og regenerativt jordbruk skal ha skattefrådreg og støtte.

Akvakultur under strengare kontroll.

Lakseoppdrett i fjordane har vore ein vellukka næring, men både miljøpåverknaden og sjukedomspresset er for stort. Me skal strangare miljøkrav, høgare leiger for bruk av fjordar, og gradvis overgang til anlegg på land eller lukka systemer i havet.

Matforliering og lokal matsikkerheit.

Noreg skal investera i lokale matkjeder og småskala matproduksjon slik at vi er mindre avhengig av import ved kriser. Det skal vera mogleg å driva småbruk, grøntsaksproduksjon og små gårdbruk utan å bli knust av storskala konkurranse.

12. Innvandring — Streng, men rettferdig

Noreg skal vera eit inkluderande samfunn, men det skal oppfyllast krav. Innvandrarar skal snakka norsk innan eit år, skal jobba eller studera, og skal respektera grunnleggjande norske verdiar. Ikkje fordi me er snobbe, men fordi det gjer integrasjonen betre for alle.

Arbeidsinnvandring skal vera basert på behov.

Der Noreg manglar arbeidskraft — byggfag, helsefag, IT, landbruk — skal det vera ope for arbeidsinnvandring. Løn skal vera mindst på nivå med norsk tariff, slik at det ikkje vert brukt til å underskuda norske løner.

Integrering som betingelse.

Alle som kjem til Noreg skal delta i introduksjonsprogram med norskopplæring, jobbsøkjarcøving, og verdiar og normer kurs. Deltaking skal vera obligatorisk, ikkje frivillig.

Ansvarlego asylpolitikk.

Noreg skal standa for mennesker som er på fløkt frå krig og forfølging. Men me kan ikkje ta imot alle mennesker frå alle land. Asylmottak skal prosesseras raskt, og dei som får avslag skal returneras til heimen sitt (ellr til sikre tredjeland) medan me hjelper med gjenopptukking.

Null toleranse for honor-kultur og integrering-motstand.

Tvangsekteskap, honour-relatert vald, og veilegging av jenter skal ha null toleranse. Integrerings-motstand er ikkje «kulturel fridom» — det er brot på grunnleggjande rettar.

13. Kriminalitet og justis — Strikt og rettferdig

Menneske skal kunna gå trygt i gatene. Kriminalitet skal ha konsekvensar. Samtidig skal me hjelpa menneska til å endre seg.

Politi og beredskap.

Me skal investera i meir politi, betre løn til politifolk, og betre arbeidsmiljø for dei som gjer denne jobben. Kriminalitetsoppklaring skal auka, og straff skal vera sikker.

Forbygging for unge.

Unge som kjem på sida av kriminalitet skal ha tilbod: fritidssentar, mentorship, arbeid, og alternative rettsapparatar som gjev ein andre sjanse utan å bli stempel av fangetid.

Fengsel som omforma, ikkje som beining.

Me skal investera i rehabilitering i fengsel — utdanning, arbeid, psykisk helse — slik at menneska som kjem ut har moglegheit til å endra seg. Noreg sitt fengsel er mellom dei beste i verden, og det skal det haldast slik.

Narkotika: behandling fram for straff.

Menneska som misbrukar narkotika er sjuke, ikkje kriminelle. Me skal investera i behandlingsklinikkar, avvenningstilbod, og bostabarar med oppfølging — ikkje berre i fengsel.

14. Europa — Ja til EU

Noreg har valt å ikkje vera med i EU. Det var ein avgjererd som gjorde sitt på 90-talet — det er ikkje den rette avgjereda i dag. Noreg skal søkja EU-medlemskap.

Kvifor EU.

EU er ikkje perfekt, men det gir oss: felles marked som gjer oss rikare, felles forsvar som gjer oss tryggare, felles regelsettar som aukar konkurransekrafta vår, og felles politikk som aukar innflytelsa vår i verda. Brexit og USAs isolasjonisme viser at land som står aleine, vert svakare.

Forhandlingar som medlem, ikkje som tilskoddar.

I dag er Noreg med i EU sitt indre marked utan å ha stemme. Me betaler, men me bestemmar ikkje. Som medlem av EU skulle me kunne påverka regelane, ikkje berre følgja dei.

Grønt energi-samarbeid.

Noreg er Europa sitt batteri. Me skal vera det viktigaste energilandet for Europa sin grøn omstilling, og det vil gi oss både velmakt og inntekter.

15. Utanrikspolitikk og bistand — Pragmatisk og interesseorient

Noreg skal vera ein tillitsfull alliansepartner og ein stemme for menneskerettar. Samstundes skal me vera interesseorientert: investeringane våre i utanriks skal ha ein klar forventet avkasting — på menneskerettar, sikkerheit eller økonomisk interesse.

NATO som grunnlag.

NATO er grunnlaget for Noreg sin sikkerheit. Me skal forsvara vår grense, bidra til alliansen, og investera i forsvar.

Bistand som investering, ikkje som karitass.

Utviklingsbistanden skal vera pragmatisk og resultatbasert. Me skal investera der det gjer skilnader — i utdanning, helsefag, og teknologi for dei fattigaste. Me skal ikkje gje pengar til diktaturar eller korrupte regjeringaar utan å forventa resltatar.

Noreg som teknologi-eksportør.

Noreg sine styrker — grøn teknologi, digital løysing, maritim kompetanse — skal verta grunnlaget for utanrikspolitikk og handel. Me skal eksportera kunnskapen og jobbar, ikkje berre råstoff.

16. Økonomi og skatt — Kapital skal jobbe, ikkje sove

Kostnadene ned, så skatten ned

Betre arbeidsmiljø → Lågare sjukefråvær → Lågare kostnader → Fleire i arbeid → Større skattegrunnlag → Rom for lågare skatt

Det er kostnadene som skal styre skattetrykket, ikkje omvendt. Vi startar ikkje med å kutte i tenester for å finansiere skattelette. Vi startar med å få ting til å fungere betre — og brukar innsparingane til å gje folk og bedrifter meir fridom.

Skattekutt som resultat, ikkje utgangspunkt. Når offentleg sektor vert driven godt, med lågt sjukefråvær og god effektivitet, vert det frigjort midlar. Desse skal kome tilbake til vanlege folk, bedrifter, gründerar og gjennom lågare avgifter.

Det enorme potensialet. Sjukepengar, AAP og uføretrygd kostar til saman over 271 mrd. kr årleg (Finansdepartementet, 2025). Sjølv ei moderat redusering i sjukefråværet frigjer milliardar — utan å kutte i ei einaste teneste.

Flytte kapital frå eigedom til verdiskaping

Norsk skattepolitikk har skapt ein økonomi der for mykje kapital sit i eigedom og for lite går til innovasjon og oppskalering av næringslivet. Det må vi endre. Det skal løne seg å ta risiko og byggje opp velfungerande bedrifter som bidreg tilbake til samfunnet — ikkje å sitje på eigedom nummer tre.

Fjerne dokumentavgifta. Dokumentavgifta er ein straffeskatt på å flytte. Ho hindrar mobilitet i bustadmarknaden og rammar unge som skal inn. Ho vert fjerna.

Gevinstskatt på bustad. Skattefritaket på sal av eigen bustad vert erstatta med skatt på realisert gevinst. Prinsippet er enkelt: bustadgevinst vert behandla likt som annan kapitalgevinst. Du skattar ikkje på heimen din — du skattar på gevinsten du tek ut.

Universell kapitalkonto. Etter modell av aksjesparekonto: gevinst ved sal av bustad, aksjar eller annan kapital kan reinvesterast skattefritt — i ny bustad, verdipapir eller bedrift. Skatt vert utløyst først når gevinsten vert teken ut til forbruk. Verdiauka investeringar i eigedom vert godkjende gjennom dokumenterte fakturaer frå godkjende selskap. Leigeinntekter og utbyte vert skatta løpande. Prinsippet: vi skattar forbruk av kapitalgevinst, ikkje rørsle av kapital.

Heve botnfrådraget i formueskatten til om lag 10 millionar. Då slepp dei aller fleste formuesskatt — inkludert gründerar og småbedriftseigarar som i dag vert straffa for å ha kapital i arbeidande bedrifter. Formuesskatt på arbeidande kapital vert tona ned.

Eigedomsskatt er lokalt demokrati. Kommunane bestemmer sjølve om dei vil ha eigedomsskatt. Staten blandar seg ikkje inn.

MVA er den skjevaste skatten. Meirverdiavgifta rammar dei med lågast inntekt hardast. Vi ønskjer å halde MVA-nivået nede og over tid sjå på differensiering.

Skattetrykket på tenester — den usynlege muren

Når du bestiller ein handverkar i Noreg, betalar du ikkje berre for arbeidet. Du betalar eit samla skattetrykk som gjer lovlege tenester uforholdsmessig dyre — og som driv folk til å gjere jobben sjølv eller kjøpe svart.

Rekneeksempelet som forklarer alt. Ein røyrleggjar tener 550 000 kr brutto. Arbeidsgjevaren betalar 14,1 % arbeidsgjevaravgift oppå dette — om lag 78 000 kr (Skatteetaten, 2025). Røyrleggjaren betalar om lag 33 % inntektsskatt — om lag 180 000 kr. Kunden betalar 25 % MVA på heile rekninga. Av kvar krone kunden betalar, går godt over halvparten til staten i ulike skattar og avgifter. Det samla skattetrykket på arbeid — «tax wedge» — er 36,4 % i Noreg, på nivå med Danmark (36,1 %) og lågare enn Sverige (41,5 %), men over OECD-snittet på 34,9 % (OECD Taxing Wages, 2025). Når ein legg 25 % MVA oppå dette, er den reelle skattebelastninga for kjøparen av ei teneste langt høgare enn desse tala viser.

Konsekvensane er føreseielege. Huseiernes Landsforbund fann at éin av fire nordmenn har vorte tilbode svart arbeid av ein handverkar. Ti prosent av forbrukarane kjøper svart — og 53 prosent oppgjev lågare pris som grunn (Huseierne, 2018). Skatteetaten anslår at arbeidslivskriminalitet og svart økonomi utgjer anslagsvis 40 milliardar kroner i unndragne skattar og avgifter årleg. Samstundes gjer folk elektrisk og røyrleggjararbeid sjølv — med brannfare og vasskade som resultat — fordi det lovlege alternativet er for dyrt.

Eit reguleringsparadoks. Elektrikararbeid skal alltid gjerast av godkjend fagperson. Røyrleggjararbeid krev dokumentasjon og sertifisering. Men når prisskilnaden mellom svart og kvitt arbeid er på 40–50 prosent — summen av arbeidsgjevaravgift, inntektsskatt og MVA som fell bort — vel mange å ta risikoen. Vi regulerer bransjar strengt, men lagar eit skattesystem som aktivt motarbeider etterleving.

Kva andre land gjer. Sverige innførte ROT-avdrag (skattefrådrag for reparasjon, ombygging og tilbygging) i 2009 — eit skattefrådrag på 30 % av arbeidskostnadene for handverkartenester i heimen. Ifølgje Byggbranschen i Samverkan fall svart arbeid i byggjebransjen med inntil 90 % dei første åra (Riksrevisionen, 2023). Ordninga er ikkje perfekt — ho kostar staten pengar og subsidierer også arbeid som uansett ville vorte gjort kvitt — men ho viser at prissignal verkar.

Vår retning. Vi vil utgreie ein norsk modell for skattefrådrag på handverkartenester, tilpassa norske forhold. Målet er å redusere det effektive skattetrykket på arbeid kjøpt av privatpersonar, slik at lovleg arbeid kan konkurrere med svart. Samstundes vil vi sjå på den samla skattebelastninga på tenester — summen av arbeidsgjevaravgift, inntektsskatt og MVA — som ein heilskap, ikkje som isolerte postar. Når den totale skattekilen på ein time arbeid overstig 50 prosent av det kunden betalar, har vi eit strukturelt problem som ingen kontrollkampanje kan løyse.

Næringsstøtte gjennom kunnskap, ikkje subsidiar

Universitet med to bein: fri forsking og samfunnsoppdrag. Universiteta skal ha frie midlar til grunnforsking — fordi gjennombrot ikkje kan bestillast. Samstundes skal det finnast målretta program med øyremerkt finansiering for å løyse konkrete samfunnsutfordringar: teknologi som gjer helsevesenet meir effektivt, betre modellar for leiing i offentleg sektor, løysingar for inkludering av menneske med restarbeidsevne, og andre område der samfunnet treng svar. Begge delar er naudsynte — grunnforskinga gjev kunnskapsbasen, samfunnsoppdraga gjev retning og tempo. Støtte til innovasjon skal gå gjennom desse kanalane, ikkje som direkte subsidiar til enkeltbedrifter.

Ikkje subsidiere eigedom framfor arbeidande kapital. Skattesystemet skal løne investering i bedrifter og arbeidsplassar, ikkje passiv eigedomsbesitting.

Gratis barnehage og automatiseringsfond. Gratis barnehage betaler for seg sjølv gjennom høgare yrkesdeltaking. Automatiseringsfondet betaler seg tilbake gjennom lågare sjukefråvær og lengre yrkeskarrierarar.

Rett risiko på rett stad — enklare reglar for bankane

I dag regulerer vi bankane tungt fordi systemet er skjørt. Utlånsforskrifta, stresstestkrav, gjeldsregister og detaljerte risikovektingsreglar — alt dette finst fordi hushalda er sårbare for sjokk, og bankane ber for lite av risikoen sjølve.

Risikobering erstattar detaljstyring. Når bankane sjølve ber renterisikoen (gjennom fastrente) og bustadprisrisikoen (gjennom avgrensa gjeldsansvar), har dei eigeninteresse i å låne ut forsvarleg — utan at Finanstilsynet treng å føreskrive det i detalj. Ein bank som tek tapet ved bustadprisfall gjev ikkje 85 % belåning til nokon som knapt har eigenkapital. Ein bank som ber renterisikoen sørgjer for at utlåna toler heile syklusen. Marknaden gjer jobben som reguleringane prøver å gjere — men betre, fordi bankane kjenner kundane sine betre enn regelverket gjer.

Kva vi kan forenkle. Med rett risikofordeling kan utlånsforskrifta mjukast opp — bankens eiga tapsbering er ein sterkare disiplinerande mekanisme enn noko myndigheitspålagt tak. Stresstestkrav for rentesjokk vert overflødige med fast rente. Detaljerte reglar for risikovekting kan forenklast. Det som står att er kjerneregulering: kapitalkrav, tilsyn med systemrisiko og forbrukarvern mot villeiande produkt.

Staten slepp å brannslukke. I dag endar staten som bakvakt for variable kostnader — reaktivt, dyrt og vilkårleg. Straumstøtta kosta rundt 50 milliardar kroner. Europeiske regjeringar brukte til saman 758 milliardar euro på energistøtte. Og då rentene steig like dramatisk, fekk norske hushald tilnærma ingenting. Når stabiliteten er bygd inn i systemet — gjennom føreseielege renter og rett risikofordeling — treng ikkje staten rykkje ut med krisepakkar kvar gong konjunkturane snur.

17. Pensjon — Berekraftig utan store omveltingar

Pensjonssystemet der arbeidsgjevarar og den einskilde bidreg til eigen pensjon er etablert og fungerer. Vi ønskjer ikkje å rokke vesentleg ved det. Den beste pensjonspolitikken er å sørgje for at fleire jobbar — fleire barn som veks opp, fleire uføre som bidreg etter evne, fleire innvandrarar som deltek i arbeidslivet. Det sikrar finansieringsgrunnlaget utan å endre modellen.

For dei tyngste yrka løyser vi problemet ved kjelda: automatisering, betre arbeidsforhold og god leiing gjer at folk held lenger i jobb. Men vi er ærlege: nokre yrke — brannmenn, bygningsarbeidarar, offshorearbeidarar — er fysisk krevjande uansett kor godt arbeidsplassen er organisert. For desse kan det vere riktig med lågare pensjonsalder. Prinsippet er at vi skal ha færre slitarar, ikkje at vi lèt som om dei ikkje finst.

Pensjonist i utlandet — fridom med returgaranti. Mange pensjonistar ønskjer å tilbringe delar av året eller nokre år i utlandet — i Spania, Tyrkia, Thailand eller andre stader med betre klima og lågare levekostnader. I dag fell dei mellom systema: dei risikerer å miste helserettar, og viss noko skjer er det uoversiktleg å kome heim att. Vi vil lage eit tydeleg rammeverk: du melder frå til NAV, du held fram med å betale ein redusert skatt — lågare enn heime, fordi du brukar færre norske tenester — og til gjengjeld beheld du ein fullverdig returgaranti. Det tyder retten til å kome heim og rett inn i det norske helsesystemet og omsorga, utan ventetid og utan karantene.

Innanfor EU er dette enklare å koordinere — helserettar følgjer allereie delvis med gjennom EØS og det europeiske helsetrygdkortet. Med fullt EU-medlemskap (sjå punkt 14) vert det endå smidigare. Utanfor EU krev det bilaterale avtalar, men prinsippet er det same: du betalar inn, samfunnet garanterer at du høyrer til.

Ansvaret er den einskilde sitt — du vel sjølv kvar du vil bu, og du ordnar det praktiske sjølv. Men samfunnet skal ha eit program som gjer det mogleg og trygt. Det er god livsfasepolitikk: ein frisk 70-åring i Spania brukar ingen norske helsetenester dei månadene, og den reduserte skatten finansierer returgarantien for dei som treng ho. Konkret utforming — skattenivå, avtaleverk, helsedekning i ulike land — må utgreiast.

18. Likestilling — Fridom til å velja

Likestilling handlar om fridom: både menn og kvinner skal kunna velja karriere eller barn eller kombinasjonen, utan at systemet tvingar dei til åt.

Foreldre, ikkje mødrer og fedraa.

Me skal snakka om «foreldrepengar», ikkje «mødrepengar» og «fedrepengar». Og foreldrepengan skal vera fullt ut tradiserbar, slik at familiar sjølv kan bestemma kven som er heime med barnet.

Kvinnerepresentasjon i styrer.

Me skal ikkje ha kvotar for kjønn i styrer — det vert kunstig og set folk i stader basert på kjønn, ikkje på kompetanse. I stedet skal me investera i lederskapsutvikling for kvinner og gjera det lettare for dei som vil ha karriere å kombinera det med familie.

Løn for likt arbeid.

Løn skal vera basert på arbeid, ikkje på kjønn. Me skal ha regelmessig og transparent lønsrevisjoner, og oppgjersle avvik.

Homotetologi og transskapsautn.

Alle menneska skal ha rett til å leva sitt liv sin eins måte. LHBTQ-folk skal ha full rette til ekteskap, barn (gjennom surrogati eller adopsjosn), og same vern som andre. Me skal ikkje tvinga folk til å skjula seg.

19. Forsvar — Sterke grenser, pålitelege alliansar

Noreg skal kunna forsvara seg sjølv. Det betyr investeringar i militær, cybersikkerheit, og beredskap. Og det betyr å vera ein påliteleg alliansepartner for NATO.

Forsvarsbudsjettet skal auka.

Noreg brukar ca. 2 prosent av BNP på forsvar (på linje med NATO-standarden). Me skal halda det nivået og investera spesielt i sjøforsvar, luftforsvar, og cyber.

Heimevernsfolk er frontliner i kriser.

Heimevernsfolk skal ha god opplæring og løn, og skal kunna mobiliserast raskt. Dei er første forsvarslinja i krise — både mot militær truslar og mot naturkatastrofar.

Sivil beredskap.

Me skal investera i sivil beredskap mot klimakatastrofar, straumsvikt, og pandemia. Beredskap skal vera del av kommunane sitt arbeid, ikkje berre statsapparatet.

20. Bustad — Eit val, ikkje ein investering

Noreg har ein bustadkrise. Bustadprisa aukar raskare enn løna, og mange unge kan ikkje kjøpa bostad. Samstundes brukar mange kapitalen sin til å investera i bustad i stedet for i verdiskapinga.

Billegare land og mindre regulering.

Me skal auka tilbodet av lannareal for bygging ved å redusera restriksjonen på konvertering frå landbruk til bustadbygging. Reguleringa skal vera raskare og meir forutsigbar.

Både eige og leie skal vera mogleg.

Me skal investera i offentleg bustadbygging slik at alle har moglegheit til å leiga ei god bustad utan å vita seg på privatmarknaden. Og me skal gjera det lettare å bu i små bruk og på landsbygda utan å bu i byen.

Gevinnskatt på bustad (bortsett frå hovudbustad).

Som sagt over: bustaden skal vera eit val, ikkje ein investering. Utan gevinnskatt, vert alle bustaden til kapitalplasseringar.

Forbod mot utlending-eigarskap av sjøbustadar.

Noreg sin kyst er ein nasjonal ressurs. Utleendarar skal ikkje kunna eigna sjøbustadar eller strand — dei kan leie for ei kort periode, men ikkje kjøpa for varig eigarskap.

Tryggleik i bustadøkonomien

Noreg har verdas beste tryggingsnett for helse, arbeidsløyse og pensjon. Men det er eit hol: vi har ikkje bygd tryggleik inn i det som for dei fleste er den største økonomiske forpliktinga i livet — bustaden. I dag ber norske hushald all risiko sjølve: flytande rente som endrar seg over natta, fullt gjeldsansvar sjølv etter tvangssal, og ein av dei strengaste vegane ut av gjeld i Europa.

Føreseielege bukostnader — fastrente som norm. Over 90 % av norske bustadlån har flytande rente. Då Noregs Bank heva styringsrenta frå 0 % til 4,5 %, slo det rett inn i hushalda sin økonomi. Par med barn fekk i snitt 66 000 kroner meir i netto renteutgifter. I USA har over 90 % av bustadlåntakarane 30-årig fast rente — dei som låste 3 % i 2021, betaler framleis 3 %. Frankrike, Belgia og Danmark har liknande ordningar. Vi vil leggje til rette for at bankar tilbyr lang fastrentebinding — 15, 20 eller 30 år — slik at folk veit kva bustaden kostar den dagen dei signerer, og den dagen dei har betalt ned. Renta vert noko høgare enn dagens flytande rente. Det er prisen for føreseielegheit — og for å sleppe rentesjokk.

Avgrensa gjeldsansvar — du mistar bustaden, ikkje livsgrunnlaget. I dag kan banken krevje restgjelda som eit usikra krav dersom bustaden vert seld på tvangssal for mindre enn gjelda. Du mistar bustaden og sit att med gjeld i årevis. I USA, Canada og fleire andre land er det banken som ber tapet når bustadverdien fell under gjelda. Vi vil innføre avgrensa gjeldsansvar på bustadlån: mistar du bustaden, mistar du bustaden — men du kan starte på nytt utan å bere ei gjeldsbyrde resten av livet. Bankane prisar risikoen inn i renta, slik dei gjer overalt elles i verda.

Raskare nystart ved gjeldskrise. Gjeldsordningslova i Noreg krev fem år med minimumsbudsjett — blant dei strengaste ordningane i Europa. I Storbritannia er du gjeldsfri etter eitt år, i Canada etter ni månader. Frå 2025 er krava i Noreg noko forenkla, men vi er framleis langt bak. Vi vil korte ned gjeldsordninga til to år som standard. Folk som har havarert økonomisk, skal tilbake i produktivt liv raskt — jobbe, bidra, betale skatt — i staden for å tærast ned av skam og vonløyse i fem år. Forsking viser at gjeldstyngde har 2,5 gonger høgare sjølvmordsrisiko, uavhengig av psykisk sjukdom. Ein raskare veg ut er ikkje berre god økonomi, det reddar liv.

Kvifor dette heng saman. Kvart av desse grepa — føreseieleg rente, avgrensa gjeldsansvar, raskare nystart — gjer det tryggare å ta ansvar for eigen økonomi. Når du veit kva bustaden kostar, kan du planleggje. Når du veit at eit bustadprisfall ikkje knuser deg for alltid, kan du tole risiko. Når du veit at fiasko ikkje tyder fem års gjeldsfengsel, tør du prøve. Det er ikkje å frita folk for ansvar — det er å byggje rammer der ansvar gjev meining.

21. Heile Noreg — Distriktspolitikk som investeringar, ikkje som omsorg

Noreg utan distrikt er ikkje Noreg. Samtidig er distrikt avhendig av offentleg støtte for å overleva. I stedet for å gje direkte subsidiar til fylkjar og kommunar, skal me investera i det som gjer distrikta levande: arbeid, infrastruktur og moglegheiter.

Fjernarbeid som utgjering av distrikt.

Bredbånd og fjernarbeid gjer det mogleg for folk å leva overalt. Me skal investera i bredbandinfrastruktur slik at alle har høghastig internett, og me skal gjera skattemerknade for folk som flyttar til avfolka områdar.

Regional høgskule og forsking.

Universitet og høgskular skal vera meir utspred i landet, ikkje sentrert i Oslo og Trondheim. Forsking skal ha regionale sentre som drar folk til stader utan slikt av institusjonar.

Infrastruktur som bindar landet.

Vegar, jernbane, ferger, småflyplassar og lokalsykehus skal haldfestast og ikkje nedleggast. Infrastrukturen er det som bindar Noreg saman.

Næringsutvikling basert på lokale ressursar.

Kvar region har sine ressursar — skogbruk, havbruk, landbruk, reiseverindustr, energi. Distriktspolitikk skal støtta utvikling av desse basert på faktiske moglegheiter, ikkje på sentral planlegging.

22. Samfunnshuset — Hjartet i lokalsamfunnet

Lokale institusjonar — biblioteket, skulebygget, fritidssenteret, helsestassjonen — er ofte spredt rundt i byen. Dei kunne vore samla på eitt stade: eit «samfunnshus» der alle møtest, der folk kan få tilgang til tenestane, der ungdom kan møtast, der ordenstilsette kan vera heime.

Samfunnshuset som modell.

Eit samfunnshus skal innehalda: bibliotek, skulehall og fritidsaktivitetar for barn, klinikk for helse, NAV-kontor for livsfasestøtte, møtestader for foreningar og frivilligarbeid, og kafé/restaurant. Alt på eitt stade, open for alle.

Pilotar i 5–10 kommunar, deretter nasjonalt.

Me startar med pilotar i 5–10 kommunar av ulik storleik og geografi, evaluerer, og so ruled me ut nasjonalt over 10 år. Målet er at kvart område har minst eitt samfunnshus innanfor 5 km.

Sosial arktitektur, ikkje berre bygging.

Å byggja eit hus er enkelt. Det harde er å skapa ein kultur der menneska møtest, der dei kjenner seg velkomen, der dei møtest på tvers av alder og bakgrunn. Samfunnshuset er ei sosial infrastruktur, ikkje berre ei fysisk institusjon.

Den røde tråden

Ta vare på menneske → Menneske fungerer betre → Lågare kostnader → Rom for lågare skatt → Meir fridom

Alt me seier heng saman i éin logikk: viss me tek vare på menneske — gir dei gode arbeidsplassar, gode skuler, moglegheit til å stifta familie, helsetenester som virkar, og ein bustadøkonomi der vanlege svingingar ikkje knuser vanlege folk — då fungerer dei betre. Dei er mindre sjuke, dei er meir produktive, og dei er meir lykkeleggjande. Det kostar mindre.

Medan det kostar mindre, kan me senkja skatane utan å minska tenestene. Og medan me senkar skatane, har folk meir fridom til å bestemma sjølv korleis dei vil bruka pengane sine.

Det er ikkje socialsme — det er pragmatisme. Det er ikkje ideologi — det er regneskapen som talar.

Gjennomføringsplan — Ein realistisk rekkjefølgje

Eit partiprogram er ikkje ei ønskjeliste. Rekkjefølgja ting vert gjort i, er like viktig som kva som vert gjort. Denne planen er eit innspel — ikkje den einaste vegen — men ho følgjer ein logikk: byrj med det som gjev avkasting raskast, slik at gevinstane finansierer neste steg.

Vi stiller også spørsmål vi ikkje har svaret på enno. Det er ein styrke, ikkje ein svakheit.

Fase 1: Leiing og arbeidsmiljø (år 1–2) — «Rydde i eige hus»

Før vi endrar system, strukturar eller skattenivå, må vi fikse det som er mest akutt og billegast å byrje med: korleis offentleg sektor vert leidd.

Kva vert gjort:

• Massiv satsing på leiarutvikling i offentleg sektor — oppdragsbasert leiing, arbeidsmiljøkompetanse, skilje mellom fagleiing og menneskeleiing. Dette er det største enkelttiltaket for lågare sjukefråvær.
• Ny effektivitetsmåling: alle offentlege verksemder måler reell effektivitet inkludert sjukefråvær. Ei avdeling med lågt budsjett og 15 % fråvær er ikkje billeg — ho er dårleg driven.
• Kartleggje dei mest belastande arbeidsoppgåvene i offentleg sektor som grunnlag for teknologisatsing i fase 2.
• Byrje pilotprosjekt for samfunnshus-konseptet i 5–10 kommunar — samlokalisering av skule, bibliotek, helse, kontorfellesskap og kafé.

Kva det kostar:

Relativt lite. Leiarutvikling og ny måling krev omprioriteringar, ikkje store nye løyvingar.

Kva det gjev:

Lågare sjukefråvær er den raskaste kjelda til innsparingar. Eitt prosentpoeng reduksjon i sjukefråvær i offentleg sektor frigjer milliardar. Desse innsparingane finansierer neste fase.

Spørsmål vi må stille:

Har vi nok gode leiarutviklarar i Noreg til å gjennomføre dette i skala? Korleis unngår vi at dette vert endå eit «program» som ikkje treffer verkelegheita i førstelinja?

Fase 2: Teknologi og studiefinansiering (år 2–4) — «Investere i folk og verktøy»

Når leiinga er på plass, investerer vi i det som gjev varig effekt.

Kva vert gjort:

• Massiv investering i teknologi som avlastar tunge yrke — robotikk, automatisering og digitale verktøy i helse, omsorg og industri. Fokus på førstelinja, ikkje administrasjon.
• Flytte studiefinansieringa frå Lånekassen til NAV som livsfasestøtte. Basisstøtte som stipend, pluss progresjonspremie per gjennomført studiepoeng. NAV vert eit livsfasebyrå — med naturleg plass i samfunnshuset.
• Dimensjonere yrkesfag etter samfunnet sitt dokumenterte behov — auke kapasiteten i helse, elektro og grøn teknologi. Fase ut utdanningstilbod i yrke som forsvinn.
• Gratis barnehage vert innført.
• Pilotprosjekt for ny trygdemodell: mjuk avkorting og skippetakmodell i utvalde kommunar.

Kva det kostar:

Betydeleg. Livsfasestøtte for studentar kostar 8–10 mrd./år, gratis barnehage om lag 10 mrd./år, teknologisatsing avheng av ambisjonsnivå. Men gratis barnehage hentar inn mykje gjennom auka yrkesdeltaking, og teknologiinvesteringane gjev lågare sjukefråvær og lengre yrkeskarrierar.

Kva det gjev:

Ei arbeidsstyrke som startar fritt (utan studiegjeld), yrkesfag som leverer det samfunnet treng, helsearbeidarar som ikkje slitast ut like fort, og eitt samanhengande støttesystem for alle livsfasar.

Spørsmål vi må stille:

Har NAV kapasitet og kompetanse til å overta studiefinansieringa — eller treng det ei omorganisering først? Korleis sikrar vi at progresjonspremien faktisk gjev høgare fullføring og ikkje berre raskare, dårlegare studiar? Kva teknologi er moden nok til å rullast ut i stor skala no?

Fase 3: Skatt og struktur (år 3–5) — «Flytte pengane dit dei verkar»

Når effektiviseringa gjev resultat og fleire er i arbeid, har vi rom for å endre skattesystemet.

Kva vert gjort:

• Innføre universell kapitalkonto — kapitalgevinst vert skatta ved forbruk, ikkje ved flytting.
• Gevinstskatt på bustad erstattar dagens skattefritak.
• Fjerne dokumentavgifta.
• Heve botnfrådraget i formueskatten til om lag 10 millionar.
• Innføre skattefrådrag for handverkartenester etter svensk modell — redusere svart arbeid ved å senke prisen på kvitt.
• Rulle ut ny trygdemodell nasjonalt basert på erfaringar frå pilotprosjekta.

Kva det kostar:

Skatteendringane er i stor grad provenynøytrale — dei flyttar skattebyrda, ikkje fjernar ho. Skattefrådrag for handverkartenester kostar, men hentar inn noko gjennom redusert svart økonomi.

Kva det gjev:

Kapital flyttar seg frå eigedom til verdiskaping. Bustadprisane vert dempa. Det løner seg å bruke handverkar kvitt. Uføre som vil jobbe, kan gjere det utan å verte straffa.

Spørsmål vi må stille:

Korleis unngår vi at bustadprisfall rammar folk som nettopp har kjøpt? Kva er riktig overgangsperiode? Toler arbeidsmarknaden at fleire uføre trer inn — eller treng vi fleire arbeidsplassar først?

Fase 4: Offentleg/privat-grensa (år 4–7) — «Gjer det som verkar, uansett kven som gjer det»

No som vi har data på kva som fungerer og ikkje, kan vi ta dei større strukturelle grepa.

Kva vert gjort:

• Evaluere kva som bør vere offentleg og kva som bør vere privat — basert på kva som faktisk leverer kvalitet, ikkje på ideologi. Nokre tenester fungerer betre offentleg, andre betre privat. Vi følgjer evidensen.
• Der privatisering har svekka kvaliteten eller auka kostnadene, vurdere å ta tenesta tilbake i offentleg regi. Der offentleg drift er ineffektiv og privat konkurranse gjev betre resultat, opne opp.
• Tydelegare skilje mellom offentlege og private legar — slutt på at dei same legane jobbar begge stader.
• Utfordre særorganisasjonane (Legeforeningen, Bondelaget, monopola) der dei blokkerer naudsynt endring.
• Rulle ut samfunnshus nasjonalt basert på erfaringar frå pilotane.

Kva det kostar:

Avheng av retning. Å ta tilbake privatiserte tenester kostar på kort sikt; å opne for meir konkurranse kostar lite. Poenget er at avgjerslene vert tekne basert på resultat, ikkje prinsipp.

Kva det gjev:

Ein offentleg sektor som gjer det offentlege bør gjere — godt. Og eit privat næringsliv som ikkje lever av offentlege kontraktar, men av å skape verdi.

Spørsmål vi må stille:

Kva er kriteria for å vurdere om ei privatisering har fungert? Korleis måler vi kvalitet i offentlege tenester slik at samanlikninga er rettferdig? Og har vi mot til å innrømme at noko vi trudde på, ikkje fungerte?

Fase 5: Langsiktig hausting (år 5–10) — «Resultata formar resten»

Kva vert gjort:

• Skattelette som resultat av lågare kostnader — ikkje som ideologisk utgangspunkt.
• EU-medlemskap vert forhandla med klåre norske interesser: matsikkerheit og spreidd busetjing.
• Landbruksmodellen vert reformert innanfor EU-ramma.
• Nasjonal plan for restarbeidsevne vert realisert fullt ut.
• Samfunnshus som lokal infrastruktur er etablert over heile landet.
• Evaluere heile planen: kva verka, kva verka ikkje, kva må justerast?

Kva det gjev:

Eit samfunn der den raude tråden er realisert: folk som har det bra, jobbar betre, kostar mindre, og har meir fridom.

Spørsmål vi må stille:

Har vi fått ned sjukefråværet? Har studiefinansieringa gjeve høgare fullføring og meir entreprenørskap? Har skatteendringane flytta kapital til verdiskaping? Har teknologien faktisk avlasta sliterne? Og — heilt ærleg — kva tok vi feil om?

Prinsippet bak rekkjefølgja

Vi byrjar med leiing fordi det er billegast og gjev raskast avkasting. Vi investerer i folk og teknologi fordi det senkar kostnadene varig. Vi endrar skattesystemet når vi har rom for det. Vi tek dei store strukturelle grepa når vi har evidens. Og vi haustar resultata — inkludert lågare skatt — til slutt.

Denne planen er eit forslag, ikkje eit fasitsvar. Nokre tiltak kan forskyvast, nokre vil vise seg å ikkje fungere, og nye moglegheiter vil dukke opp undervegs. Men rekkjefølgja — fikse leiinga, investere i folk, endre strukturane, hauste resultata — den er vi trygge på.

Ærlegheit om hola

Vi manglar enno konkrete løysingar på: infrastruktur i distrikt (ferjer, småflyplassar, lokalsykehus), akvakulturmodell, landbruksmodell i praksis, ufør i utlandet, andre politikkområde som ikkje er dekte enno. Det er ikkje sjølv om svakt — det er ein styrke at vi seier det.

Dokumentet er under utvikling.